۞ امام علی (ع) می فرماید:
هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

موقعیت شما : صفحه اصلی » اخبار مهم » ایران و جهان » خبر وسط » یادداشت
  • شناسه : 289612
  • ۱۱ شهریور ۱۳۹۸ - ۹:۰۸
  • نویسنده : دکتر وحیده احمدی
محرم و عاشورا نمادی غنی از فرهنگ اسلامی_شیعی ایرانی و مشارکت اجتماعی
محرم و عاشورا نمادی غنی از فرهنگ اسلامی_شیعی ایرانی و مشارکت اجتماعی

محرم و عاشورا نمادی غنی از فرهنگ اسلامی_شیعی ایرانی و مشارکت اجتماعی

محرم و فرهنگ عاشورا در ایران یکی از مهم ترین رویدادهای حوزه اجتماعی است که سطوح مختلفی را تحت تأثیر قرار می دهد؛ ضمن آنکه آمیخته قدرتمندی از جنبه های دینی و معنوی، آداب و رسوم تاریخی و فرهنگ مشارکتی است.

به گزارش “دانشجونیوز” ؛ یکی از پایه های اساسی جوامع که موجب پویایی، نمو و بالندگی آن جامعه می شود، آداب و رسوم و رویدادهای مبتنی بر فرهنگ تاریخی آن جامعه است. در این میان فرهنگ و آداب و رسوم مذهبی از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است زیرا در لایه های اعتقادی ذهن، ریشه دارد که نسبت به لایه های دیگر ساختار ذهنی، منسجم تر و مستحکم تر است. محرم و فرهنگ عاشورا در ایران یکی از مهم ترین رویدادهای حوزه اجتماعی است که سطوح مختلفی را تحت تأثیر قرار می دهد؛ ضمن آنکه آمیخته قدرتمندی از جنبه های دینی و معنوی، آداب و رسوم تاریخی و فرهنگ مشارکتی است.

 بر این مبنا این رویداد به عنوان یادآور حماسه خونین عاشورا، هم مرورگر ارزشمندی برای آموزه های دینی و مذهبی در میان مردم است و هم به عنوان بستر قابل توجهی برای نمود رسوم و سنن مختلف مناطق مختلف ایران، بروز یافته است. در واقع ارزش و جایگاه ویژه محرم به عنوان یک رویداد دینی در میان خرده فرهنگ های مناطق مختلف به گونه ای بوده است که نحوه بزرگداشت و برگزاری آن طبق آداب و رسوم هر منطقه، بومی شده است.

مراسم مختلف شمال و جنوب و شرق و غرب کشور همچون مراسم خاص علم بندان در ماسوله و یا تمایل مردم ابیانه برای برگزاری آداب و رسوم محرم و عاشورا به دور از رسانه ها و گردشگران و در فضای یک دست بومی خود، مثال هایی از تلفیق فرهنگ مذهبی محرم و آداب و رسوم تاریخی در کشور است.

در این میان محرم و عاشورا نماد قابل توجهی از فرهنگ مشارکت در میان سطوح مختلف اجتماعی مردان و زنان اعم از بزرگسالان، جوانان و نوجوانان است به گونه ای که می توان مراسم محرم و تعامل های اجتماعی در آن را به مثابه نمودهای پویایی از جامعه مدنی در نظر گرفت که در قالب آن یک هدف دینی، مذهبی و معنوی با حداکثر همفکری، همکاری و مشارکت سازماندهی شده به پیش می رود.

از این رو محرم و مراسم تاسوعا و عاشورا، تبدیل به پایه تأثیرگذاری از فرهنگ اسلامی- ایرانی شده است که به همین میزان، برگزاری هرچه بهتر آن از جایگاه ویژه ای برخوردار است. اگرچه این مراسم هرساله از چارچوب یکسانی برخوردار است اما می توان به روندهایی اشاره کرد که منطبق با تحولات اجتماعی نسبت به سال های گذشته نمود آشکارتری داشته باشد.

ورود قدرتمند فضای مجازی در مراسم محرم:

اگرچه پوشش رسانه ای، همواره یکی از ابعاد انعکاس مراسم محرم در صدا و سیما بوده که در چند سال اخیر به سایت های خبری و تحلیلی اینترنتی نیز رسید اما به صورت محسوس تری مراسم محرم در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی کاربران بازتاب یافته است. سیل عظیم عکس ها، تصاویری که کاربران را در کنار نذری عاشورا و یا در مراسم سینه زنی و زنجیرزنی و متن های کوتاه و بلندی که برای بزرگداشت این مراسم، در شبکه های مجازی منتشر می شود، نشان از شکل گیری هویت جدیدی برای مراسم محرم در فضای مجازی دارد.

بازتاب گسترده تصاویر شخصیت های برجسته کشور، چهره های مشهور هنری و ورزشی و مردم عادی در صفحات مجازی، به معنای پایه گذاری سنت جدیدی در این فضا است که به واسطه آن همان گونه که بازتاب برخی از اعیاد و مناسبت های باستانی همچون نوروز به صورت فراگیری در شبکه های اجتماعی نهادینه شده است، محرم نیز هدایت کننده فضای مجازی در بازه زمانی خاص خود است.

افزایش انتظارات از برگزارکنندگان مراسم محرم:

یکی دیگر از مسائل مهمی که در محرم امسال نمود دارد، رویکرد انتقادی نسبت به برخی برگزارکنندگان و هشدار نسبت به معایب و پیامدهای فعالیت های آنان است. به عنوان مثال متون مختلفی در مطبوعات، رسانه های اینترنتی و فضای مجازی در مورد مطالب عنوان شده توسط مداحان منتشر می شود ضمن آنکه حذف و یا تقلیل زمانی بخش خطیب و سخنران مذهبی و جایگزینی آن با بخش مداحی از جمله مواردی است که انتقادهایی را در متون مختلف به خود اختصاص می دهد.

لزوم توجه مداحان به چرایی قیام کربلا و آموزه های آن به جای تمرکز بر چگونگی روی دادن آن، از دیگر مسائلی است که در لایه های مختلف اجتماعی مورد تأکید قرار می گیرد. در این میان نگاه های انتقادی به نحوه پوشش صدا و سیما از مراسم محرم، همچنین تکراری بودن برنامه ها و سلیقه ای بودن انتخاب سخنرانان و مداحان توسط این نهاد، نشان می داد که جایگاه والای مراسم محرم و احترام ویژه به چگونگی برگزاری آیین های مربوط به آن در کنار ارتقای آگاهی مخاطبان، موجب افزایش انتظارات از برگزارکنندگان در قالب های مختلف مداحان، سخنرانان و صدا و سیما شده است.

حفظ امنیت و ممانعت از فعالیت ناآگاهان:

یکی از مسائل مهمی که در برگزاری مراسمات نمود دارد، حفظ امنیت در سراسر کشور و ممانعت از بروز حوادث امنیتی است. در حالیکه مراسم تاسوعا و عاشورای حسینی در ایران، یکی از فرصت های مناسب برای تروریست ها و تکفیری ها با هدف اعمال خرابکارانه به شمار می رود.

یکی دیگر از مسائل، سوء استفاده از مراسم محرم و تبدیل این واقعه دینی برجسته به عامل اختلاف افکنی و تفرقه داخلی است. این امر که از سوی مقام معظم رهبری به شدت مورد تأکید قرار گرفته است در عملکرد نیروهای انتظامی و امنیتی نیز بازتاب مؤثری دارد.

بایسته های کنونی برگزاری مراسم محرم

مراسم محرم را باید نمادی غنی از فرهنگ اسلامی-شیعی و ایرانی دانست. فرهنگی که هم جایگاه بلندمرتبه دین و مذهب را در کشور نشان می دهد و هم نمادی از سرمایه کهن فرهنگ ایرانی را در خود نهفته دارد. ضمن آنکه رابطه تنگاتنگ فرهنگ عاشورا با انقلاب اسلامی ایران، مؤید جایگاه فرهنگ دینی و مذهبی از یک سو و انعکاس آن در فرهنگ بومی مردم ایران از سوی دیگر بوده است.

از این رو تلاش برای هر چه بهتر برگزاری و ارتقای آن که منوط به تقویت بعد اسلامی و مذهبی و نیز بعد بومی آن است، وظیفه و رسالت هر ایرانی معتقد به شمار می آید. به عبارت دیگر هر آنچه که منجر به تضعیف جنبه های اصلی مراسم محرم به ویژه بعد دینی و مذهبی آن و در مرتبه دوم بعد بومی آن می شود، باید همواره رصد و تحدید آن در دستور کار قرار گیرد. این مسئله مربوط به زمان حال نبوده و شخصیت های دینی انقلابی و برجسته همچون شهید مطهری نیز آن را تحت عنوان «حماسه حسینی» مورد تأکید قرار داده است. به نظر می رسد می توان در چارچوب این دو عامل، به برخی از مسائلی که باید برای تحدید هر چه بیش  تر آن کوشید، پرداخت؛ ضمن آنکه در مقابل مواردی که برای ارتقای پاسداشت مراسم تاسوعا و عاشورا نیاز است، باید مورد توجه بیشتری قرار گیرد.

تلفیق عقلانیت و معنویت عاشورایی:

از جمله مسائلی که به اشتباه وارد مراسم محرم شده است، روایت برخی مداحان در مورد چگونگی رویداد کربلا و حوادث روز واقعه است. اگرچه باید این نکته را پذیرفت که مرور مصائبی که در عاشورا گذشته است خود انگیزه قوی برای مبارزه با ظلم و بیداد و مقاومت و ایثار و بسیاری دیگر از ارزش های انسانی است و در انتقال وجهه حماسی عاشورا، ارزشمند است اما فربه سازی این وجه در مقابل وجوه دیگر این قیام سرنوشت ساز از سوی مداحان می تواند به مرور زمان، عاملی تهدیدزا به شمار آید.

این امر را سال ها پیش شهید مطهری به صراحت هشدار داده اند: «این قضیه را ما باید همان طوری که بوده است، بدون کم و زیاد تلقی کنیم و اگر کوچک ترین دخل و تصرفی از طرف ما در این حادثه صورت بگیرد، حادثه را منحرف می کند؛ یعنی به جای اینکه ما از این حادثه استفاده کنیم، قطعاً ضرر خواهیم کرد».

ضمن آنکه شهید مطهری از «تلاش صرفاً برای گریاندن در مجالس عزاداری» به عنوان تمایل و رغبت غیرمسئولانه یاد می کند و بر نکته مهمی دست می گذارد که برای حال حاضر نیز که فقط انگشت اتهام به سوی مداحان است، می تواند مؤثر واقع شود. ایشان در نقد و تحلیل «گریاندن در مجالس عزاداری» را نه تنها خواست مداحان بلکه اشتباه مردم در قالب ترغیب و تحریک مداح به این شیوه، می خوانند و بر این امر پافشاری می کنند که باید این آسیب از طرق مختلف در میان مردم، شفاف سازی شود: «شما باید روضه راست را بشنوید و معارف و سطح فکرتان بالا بیاید؛ به طوری که اگر در یک کلمه روحتان اهتزاز پیدا کرد، یعنی با روح حسین بن علی هماهنگی کرد و اشکی ولو ذره ای، اگر یک چنین اشکی در حالت هماهنگی روح شما با حسین بن علی از چشم شما بیرون بیاید، واقعا مقام بزرگی برای شما است؛ اما اشکی که از راه قصابی کردن بخواهد از چشم شما بیاید، اگر یک دریا هم باشد ارزش ندارد».

در این میان باید توجه داشت که جامعه ایرانی مخاطب مراسم عاشورا، در حال جایگزینی نسلی است و نسل جدیدی که به عنوان مخاطبان جدید، در مراسم محرم حضور دارند، از ذهنی پرسش گر، تحلیل گر، عقل محور،کنجکاو و نقاد برخوردارند که همین مسئله انتقال مفاهیم و مضامین به آنها را با ظرائف خاصی همراه می کند. از این رو ویژگی های این نسل جدید مخاطب، برای مداحان و خطیبان وظیفه ای مهم را تعریف می کند که بر اساس آن باید کلام آنها مستدل، عقلانی و در نهایت جذب کننده بوده و خاصیت طردکنندگی مخاطب جدید در آن وجود نداشته باشد.

تلاش برای تحدید سیاست زدگی:

یکی از مشخصه هایی که در مراسم عاشورا باید مورد لحاظ قرار گیرد، پیوند دین و سیاست است که در انقلاب اسلامی ایران و در کلام حضرت امام خمینی (ره) نیز مورد تأکید قرار گرفته است. این در حالی است که این امر با جبهه گیری سیاسی و جناح بندی خطیبان و مداحان کاملاً متفاوت و ناهمسو بوده و ورود این قشر به مباحث سیاسی در روضه ها و مداحی ها، بیش از هر چیزی سیاست زدگی این قشر را القا می دهد.

مسئله ای که ممکن است در صورت تداوم و افراط، به مراسم محرم نیز تعمیم داده شود و موجب ریزش شرکت کننده های جناح های مختلف سیاسی از حضور در مراسم، مساجد و تکایا شود. در این شرایط دو آیین مذهبی محرم با دو آسیب مواجه می شود؛ نخست آنکه مراسم محرم با تأکید بر مسائل سیاسی داخلی و به ویژه با اطلاعات ناقص مداحان، بستری برای صف آرایی های جناحی مردم شود که این امر آسیب جدی نه تنها به آیین باشکوه محرم بلکه به ساختار امنیت داخلی بوده و مقام معظم رهبری نسبت به آن بارها هشدار داده اند.

دوم آنکه غلبه مباحث و شعارهای سیاسی در مراسم محرم، موجب تمایل افراد برای عزلت گزینی و خروج از تجمعات عزادارای با توجیه عزاداری شخصی شود که این امر نیز به مرور می تواند شور کنونی دسته های عزدارای و یا تجمعات مختلف را تحت تأثیر قرار داده و همچنین مراسم و آیین محرم را از نماد هویت ملی به خرده هویت های جناحی تقلیل دهد. از این رو پیراستگی مراسم محرم از سیاست زدگی های غیرضروری و تلاش برای اتحاد و همبستگی همه صفوف ملت در مقابل دشمنان خارجی، نه تنها امر مورد تأکید رهبر انقلاب است بلکه یکی از پایه های اساسی امنیت داخلی و نیز عاملی مهم در ارتقای برگزاری مراسم محرم به شمار می رود.

حفظ و تداوم خودجوشی مردم در برگزاری مراسم:

یکی از جلوه های کم نظیر برگزاری آیین محرم، خودجوشی مردم در برنامه ریزی و اجرای مراسم اعم از تشکیل دسته ها، نوحه خوانی و ستادهای توزیع چای و نذری و سایر موارد بوده است. اینکه این مراسم به نوعی ویژگی های یک جامعه مدنی پویا را نشان می دهد، مبتنی بر مردمی بودن و پیشبرد امور مختلف آن توسط ستادهای مردم محور است. از این رو دولتی شدن آن به معنای برنامه ریزی نهادهای دولتی برای برگزاری دسته ها و یا صرف بودجه برای ستادهای توزیع چای و نذری در مقادیر کلان، اگرچه ممکن است در ابتدا به نظر کارکرد مؤثری داشته باشد اما به تدریج موجب شکل گیری روحیه طلبکارانه از دولت برای انجام مراسم شده و در نتیجه سهم مالی و معنوی مردم در آن را به حداقل می رساند.

این امر درسطح دیگری شور و نشاطی را که در برگزاری این مراسم میان افراد وجود دارد، تقلیل خواهد داد. پیامد مهم دیگر آنکه برگزاری این مراسم توسط خود مردم، موجب می شود کاستی های احتمالی نادیده گرفته شده و مردم به دلیل آنکه خود بانی برگزاری هستند، همدلی و چشم پوشی و گذشت را جایگزین نگاه منتقدانه و ایرادگیر نمایند که در صورت تغییر مناسبات، این امر عکس به صورت عکس روی خواهد داد. از سوی دیگر باید به این امر مهم نیز توجه کرد که مراسم محرم، بستری بی نظیر برای تخلیه انرژی مشارکتی لایه های مختلف اجتماعی و اقناع هویت جمعی آنهاست که در صورت اخلال در روند آن، کارکرد مشارکتی آن نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.

پذیرش جامعه پذیری تدریجی در مراسم محرم:

یکی دیگر از مسائلی که در چند سال اخیر نمود قابل توجهی در دسته ها و تجمعات عزاداری داشته است، حضور نوجوانان و جوانانی است که برخی از آنها از سبک های ظاهری متعارفی استفاده نمی کنند به گونه ای که اصطلاح «آرایش محرم» نیز وارد ادبیات این آیین شده است. اگرچه این امر در کلیت خود پذیرفته نبوده و اصلاح آن باید مورد توجه قرار گیرد اما به نظر می رسد بیش از آن که از حضور این افراد باید نگران بود باید شیوه برخورد با آنها مورد توجه قرار گیرد.

به عبارت دیگر برخورد تخریب گرانه با این افراد که به اقتضای سن، به اشتباه از برخی نمادهای ظاهری استفاده می کنند، ممکن است به محرم گریزی و در سطح دیگر حتی دین گریزی آنها منجر شود. از این رو می توان با جذب آنها در دسته ها و دادن مسئولیت های مختلف به آنان، نه تنها آنها را علاقه مند به مسئولیت پذیری در مراسم محرم کرد بلکه در عمل و رفتار، جامعه پذیری آنها را هدایت کرد؛ همان گونه که واقعه عاشورا خود بزرگترین نماد از امر به معروف و نهی از منکر در قالب رفتار عملی به شمار می آید.

این امر موجب می شود که تمایل فرد هر سال برای تعریف هویت خود در قالب «عزادار محرم»، افزایش یافته و در نتیجه ظاهر خود را با آنچه که مقبول جامعه است، تطبیق دهد. از این رو پذیرش و تساهل در مقابل جامعه پذیری تدریجی نوجوانان و جوانان در مراسم محرم، از جمله مواردی است که توجه به آن، کارکرد مثبتی برای ترمیم شکاف نسل ها فراهم خواهد آورد.

انتهای پیام/

برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

پاسخ دادن

ایمیل شما منتشر نمی شود. فیلدهای ضروری را کامل کنید. *

*